محل تبلیغات

زندگینامه سید محمد حسین عقیلی علوی خراسانی شیرازی

تاریخ ثبت
یکشنبه ۱۳ مرداد ۱۳۹۲

بسمه تعالی

شرح حال سید محمد حسین عقیلی خراسانی شیرازی
محمد حسین عقیلی، که گاه از او با نامهای «سید محمد حسین خان» و «میر محمد حسین خان بهادر»، «محمد حسین بن محمد هادی عقیلی علوی» و «محمد حسین بن محمد هادی عقیلی خراسانی شیرازی» نیز یاد شده است، فرزند محمد هادی علوی خراسانی است. اصل او از خاندان پزشکان بزرگ شیراز بود ولی چون خود و پدرش در خراسان اقامت داشتند به خراسانی معروف شدند. از پدر وی که از استادان او نیز به شمار می‌آید اطلاعات بسیار اندکی موجود است و تنها دانسته‌های ما درباره او همان نگاشته‌هایی است که فرزندش درکتابهایش گاه بدان اشاره کرده است. محمد هاشم شیرازی معروف به علوی خان از دیگر پزشکان عالیقدر خاندان عقیلی، دایی پدر محمد حسین عقیلی، بوده است.
از محل تولد عقیلی، ازدواج، همسر، فرزندان و تعداد آنها اطلاعات دقیقی در دست نیست. به نظر می‌رسد عقیلی پسری نداشته یا اگر داشته در کودکی از دنیا رفته یا حرفه پدر را، که حرفه و مهارت خانوادگی آنهاست، در پیش نگرفته است. از این رو، گویا طومار خاندان عقیلی با مرگ وی به پایان می‌رسد.
آگاهی از استادان عقیلی کار چندان دشواری نیست؛ زیرا وی در خانواده‌ای زندگی می‌کرده که همگی از بزرگان عرصه طب در روزگار خود بوده‌اند. از جمله این استادان می‌توان به پدرش محمدهادی عقیلی اشاره کرد. استاد دیگر وی که عقیلی از آن نام برده میرزا محمد علی حسینی است. در واقع، وی در سنین جوانی پس از اتمام تحصیلات مقدماتی، علم طب را از پدر خود آموخته است. سپس برای تکمیل این علم به شاگردی میر محمد علی حسینی در آمد تا به درجه کمال و تبحر در دانش پزشکی رسید. عقیلی در مخزن الادویه در این باره آورده است:
« این ذره بی مقدار ابن سید محمد هادی العقیلی العلوی محمد حسین غفرالله ذنوبهما و ستر عیوبهما که چون اکثر آبا و اجداد و اقرابای این عاصی هیچ مدان طبیب و مزاول علم و عمل بودند و این جاهل نیز از عنفوان شباب به خدمت والد ماجد قدس سره و جناب مستغنی الالقاب پیر و مرشد حقیقی مسمی حبیب الله و ولیه المنتسب الیهما بالنسبه الحسینیه اعنی میر محمد علی الحسینی مد ظله العالی حاضر می‌بود».
در مورد دایی پدرش، علوی خان، درکتاب مخزن الادویه از وی نقل و قولهای بسیار نموده و مشخص نیست که عقیلی مستقیم نزد وی شاگردی کرده و یا غیرمستقیم ، از طریق پدرش، یا آثاری که از علوی خان بر جامانده به تحصیل علم طب پرداخته است.
عقیلی علاوه بر مهارت در علم طب در سایر علوم همچون منطق و اصول، عرفان، تفسیر، شعر نیز سررشته داشته است. کتب و آثار ارزشمندی از عقیلی به ثبت رسیده است که تعدادی از آنها شامل مخزن الادویه، قرابادیل کبیر، خلاصه الحکمه و معالجات در دسترس است و تعدادی نیز در آثار خود عقیلی به آنها اشاره شده لیکن در دسترس نیست؛ از جمله آنها می توان به قرابادین صغیر، رساله ای در باب طحال اطفال، رساله حجامت، رساله عرق معدنی، رساله ای در باب جنین و کتابی در معالجه ذات الریه اطفال اشاره کرد چنان که از مقدمه مخزن الادویه بر می آید وی قصد داشت برای دانشجویان پزشکی کتابی در قسمتهای پنچ گانه طب و بیماریهای اعضای بدن تألیف کند. او در سال 1183 ق. به این کار دست زد ولی آن را به پایان نرسانید. 

 شرحی بر کتاب مخزن الادویه
تاریخ روابط علمی میان ایران و هند، بسیار کهن است. چه بسیار ایرانیانی که به هند، این سرزمین وسیع مهاجرت کرده و خود و فرزندان آنها در این کشور آثاری را در رشته‌های مختلف علمی پدید آوردند. شاید بتوان نقطه اوج روابط علمی ایران و هند را در زمان حکومت گورکانیان هند و به خصوص اکبر و پادشاهان پس از او دانست. یعنی هنگامی‌که، مقارن آنها در ایران، پادشاهان صفوی به قدرت رسیده بودند.
در دوران حکومت گورکانیان و بابریان هند و اعقاب آنها زبان فارسی زبان رسمی و علمی سرزمین هند شده بود. این رسمیت و علاقه به زبان فارسی تا سلطه کمپانی هند شرقی ادامه داشت و تنها با سلطه این دستگاه عظیم و پیچیده استعماری بود که زبان فارسی رفته رفته جای خود را در سرزمین هند به زبان انگلیسی داد.
دردوران اوج رواج زبان فارسی در هند آثار علمی متعددی(در کنار آثار مختلف ادبی چون دیوانهای اشعار) به این زبان تألیف شد. در حیطه علوم طبیعی (شامل پزشکی، داروشناسی، گیاه شناسی و...) بخشی از مهمترین متون زبان فارسی، که به خصوص از نظرحجم کاملاً قابل توجه و بررسی هستند، در هند تألیف شد. یکی از این آثار مخزن الادویه نوشته میر محمد حسین بن هادی عقیلی علوی خراسانی شیرازی می‌باشد.
میر محمد حسین نوه خواهری حکیم علوی خان، پزشک مشهور دوره نادر شاه افشار و پزشک مخصوص اوست، که پیش از به قدرت رسیدن نادر در ایران به هند مهاجرت کرده بود. با ورود نادر به هند به اردوی او پیوست و پزشک مخصوص او شد. اما پس از مدتی از او جدا شد و به هند بازگشت و در همان جا هم فوت کرد.
آگاهیها درباره شخص میر محمد حسین، برعکس نیای او کم است. به جز این آگاهی، دانسته های ما درباره او در لابه‌لای صفحات تاریخ پراکنده است و جمع آوری آنها همت بسیاری می‌طلبد. دست روزگار بوده است یا هر اتفاقی دیگر، بین این پدربزرگ(حکیم علوی خان) و نوه (میرمحمد حسین) علاوه بر نسبت خانوادگی، رابطه علمی نیز برقرار بوده است. از این قرار که علوی خان مشغول نوشتن کتاب عظیمی درباه پزشکی بوده اما موفق به اتمام آن نشده است و میر محمد حسین کوشش کرد که این کار ناتمام پدر بزرگ را به پایان برساند. از این کوشش، مخزن الادویه پدید آمد که یکی از 5 کتاب مورد نظر میر محمد حسین و به تبع او، حکیم علوی خان است. هنوز آگاهیهای ما درباره مجموعه 5 کتابی که مخزن الادویه یکی از آنهاست کامل نشده است. این را می‌دانیم که این مجموعه 5 کتابی، به عنوان «مجمع الجوامع» شناخته می‌شده است. بخش مربوط به کلیات دانش پزشکی (یکی از این 5 کتاب) «خلاصه الحکمه» نام داشته است. بخش مربوط به مفردات «مخزن الادویه»، بخش مربوط به قرابادینها «ذخائر الترکیب» و از نام خاصی که به دو کتاب دیگر داده شده بود یا باید اطلاق می‌شد آگاهی نداریم.
مخزن الادویه کتاب عجیبی است. یا بهتر بگوییم باید گفت آئینه شگفتی است. این کتاب را باید به منزله آئینه تمام نمایی از روابط علمی میان ایران و هند به شمار آورد. انواع داروهایی که در کتاب معرفی شده اند نمونه جالبی از درهم آمیزی دانش گیاه داروشناسی ایران ( که خود مجموعه‌ای از دانش گیاه داروشناسی یونانی، سریانی، اروپایی و ایرانی است) با دانش داروشناسی هندی است.
علاوه بر قصد اصلی میر محمد حسین ازتألیف این کتاب که دست یافتن به دایره المعارفی از دانش گیاه داروشناسی عصر و زمانه خود است و در کنار استفاده اصلی از مخزن که معرفی انواع گیاهان دارویی ایران و شبه قاره است، مخزن الادویه می‌تواند مورد استفاده جامعه شناسان، زبان شناسان، علاقمندان تکوین دانش گیاه داروشناسی و البته مورخان پزشکی قرار گیرد. از این دید مخزن را می‌توان به دو بخش عمده تقسیم نمود. بخش نخست آن شامل سیزده فصل است که در آنها میر محمد حسین به گزارشی درباره انواع داروها، چگونگی تأثیر آنها، مزاج داروها، چگونگی شناسایی داروها از همدیگر، چگونگی به دست آوردن از گیاهان، چگونگی مصرف آنها، چگونگی وزن کردن داروها و مانند آن پرداخته و بخش دوم که بر اساس حروف الفبا به توصیف داروشناختی انواع داروها پرداخته است. بخش نخست مخزن خود دارای آگاهیها بسیار جالبی برای علاقمندان تاریخ پزشکی در ایران و سرزمینهای اسلامی است. در همین بخش فصلی وجود دارد که میر محمد حسین به گزارشی درباره پیوستگی دانش پزشکی و دانش ستاره شناسی پرداخته و از تأثیر پذیرفتن کانیها(جمادات)، گیاهان(نباتات)، و جانوران(حیوانات) از اجرام آسمانی سخن گفته است. بر اساس هستی شناسی گذشتگان ما، پزشک حاذق کسی بوده است که علاوه بر آگاهی از دانش پزشکی و داروشناسی، داروشناسی و گیاه داروشناسی و مانند آن از علوم دیگر شامل منطق، طبیعیات، هندسه، ستاره شناسی، احکام نجوم، موسیقی، پیش گویی (کهانت) و حساب نیز سررشته داشته باشد و بر همین اساس است که میر محمد حسین به طور مفصل به ربط دانش پزشکی و نجوم پرداخته است.
با کنار هم قرار دادن همه این موارد است که می‌توان از مخزن به عنوان دایره المعارفی از دانش پزشکی تا قرن سیزدهم هجری یاد کرد.    
نظــــرات
نام

ایمیل   (نمایش داده نخواهد شد)
نظر